DÜNYA FƏLSƏFƏSİ VƏ AZƏRBAYCAN:

XRONOLOGİYA

 

     - Dao-tszı. Dao de tszin (Yol və onun fəzilətləri barədə Kitab və ya Dao və de haqqında kitab)

     - Rgveda (Riqveda)

     - Avesta  

624-547 - Fales - qədim yunan fəlsəfəsinin ikn nümayəndəsi, "yeddi müdrik"dən biri, Misirdə və Babilistanda əldə olunan riyazi və astronomik bilikləri mənimsəmişdi. Şeylərin çoxluğu işərisində hansısa ilk başlanğıcı axtarmış və belə bir başlanğıc kimi suyu qəbul etmişdır.

572-569 - Ezop.

570 - Anaksimandr. Təbiət haqqında.

546 - Anaksimen. Təbiət haqqında.

     - Qorgiy. Təbiət haqqında və ya Mövcud olmayan haqqında

Platon

     - Cicero. De legibus (Siseron Qanunlar haqqında)

     - Cicero. De offiis (Siseron Vəzifələr haqqında)

     - Cicero. De re publica (Siseron Dövlət haqqında)

      - Seneca.

386 - Augustine. Contra Academicos (Avqustin. Akademiklərin əleyhinə),

400 - Augustine. Confessiones (Avqustin. Etiraf),

426 - Augustine. De civitate Dei (Avqustin. İlahi şəhər haqqında),

745 - Cəbriliyin banisi İbn Səfvan vəfat edir

749 - Mötəziliyin banisi Vasil İbn Əta vəfat edir. Fatalizmi təkzib edir, iradə azadlığını təbliğ edirdi. İnsan zəkasını əxlaqın yüksək meyarı hesab edirdi.

837 - Ən-Nəzzam vəfat edir. O, yunan fəlsəfi ənənələrini ərəb-müsəlman fikrinə ilk tətbiq edənlərdən idi.

843 - Əl-Kindi. Aristotelin kitablarının miqdarı haqqında traktat.

843 - Əl-Kindi. Birinci fəlsəfə haqqında.

864 - İbn ər-Rəvandi vəfat edir. İnsan iradəsinin azadlığını tanımışdır, ateizmə yaxınlaşmışdır.

900 - Rudəki. Lirika

908- Əşəri. Quranın təfsiri.

908- Əşəri. Əqlin işığı.

      - Fərabi. Əql sözünün mənasına dair

      - Fərabi. Fəzilətli şəhər əhlinin baxışları

      - Fərabi. İki filosof - Platon və Aristotel.

910 - Cüneyd Bağdadi vəfat edir. "Sufi tayfasının ağası" ləqəbini almışdı. 10-12 əsrlərdə onun hikmətli sözləri geniş yayılmışdı.

922 - Həllac öldürülür. Qurana adi bir əsər kimi baxaraq "mən də eləsini yaza bilərəm" demişdi. "Mən haqqam" ( "Ənə əl- haqq") ifadəsini işlətmişdi. İnsani təbiət və ilahi təbiət arasında yalnız yenilik və əzəlilik sarıdan fərq görürdü. Allahsızlıq iddiasına görə həbs edilib öldürülür.

925 - Ər-Razi vəfat edir. İran həkimi və filosoru.

976-1010 - Firdovsi. Şahnamə

1020- İbn Sina. Bilik kitabı.

       - İbn Sina. Təbabət elminin Kanonu

1076- Nizamül-mülk. Siyasətnamə.

1086 - Keykavus. Qabusnamə.

1080-91 - Ömər Xəyyam. Mövcudliq haqqında risalə

1080-91 - Ömər Xəyyam. Zəka nuru ümumi elmin predmeti.

1088 - Ömər Xəyyam. Rübailər

1110 - Ömər Xəyyam. Mövcudliğun ümumiliyi haqqında risalə

         - Məhsəti Gəncəvi. Rübailər

1177 - Nizami Gəncəvi. Sirlər xəzinəsi.

1180 - Nizami Gəncəvi. Xosrov və Şirin.

1188 - Nizami Gəncəvi. Leyli və Məcnun.

1196 - Nizami Gəncəvi. Yeddi gözəl.

1203 - Nizami Gəncəvi. İsgəndərnamə.

1247 - Rumi. Məsnəvi

1257 - Sədi. Bustan.

1258 - Sədi. Gülstan.

1273- Thomas Aquinas. Summa theologiae (Foma Akvinalı Teologiya külliyyatı),

1264 - Thomas Aquinas. Summa de veritate catholicae fidei contra Gentiles (Foma Akvinalı Katolik inamın bütpərəslər əleyhinə yönələn həqiqətlər külliyyatı),

1310-1311 - Rəşidəddin. Cami ət-təvarix

1365 - Hafiz. Lirika

1483 - Cami. Yusif və Züleyxa.

        - Nəsimi. Lirika

1725 - Vico, Giambattist. Principi di scienza nuova. (Viko, Cambattist. Millətlərin ümumi təbiəti barədə yeni elmin əsasları),

1532 - Machiavelli, Niccolo. Il principe. (Makiavelli, Nikkolo. Hökmdar),

         - Machiavelli, Niccolo. Discorsi sopra la prima decade de Tito Livio. (Makiavelli,

1637 - Descartes Rene. Discours de la methode (Dekart Rene. Metod haqqında mühakimə),

1642- Hobbes Thomas. De Cive, (Vətəndaş haqqında),

1543 - Copernicus, Nikolas. De revolutionibus orbium coelestium. (Kopernik, Nikolay. Göy qübbəsinin fırlanması haqqında),

1647 - Descartes Rene. Meditations metaphysiques (Metafizik düşüncələri),

1651 - Hobbes Thomas. Leviathan on the Matter, Form, and Power of a Commonwealth Ecclesiastical and Civil. (Hobbs. Leviafan və ya kilsə və vətəndaş dövlətinin materiyası, forması və hakimiyyəti),

1655 - Hobbes Thomas. De corpore (Cisim haqqında),

1658 - Hobbes Thomas. De homine (İnsan haqqında),

1687- Newton, Isaac. Philosophiae naturalis principia mathematica. (Nyuton, İsaak. Natural fəlsəfənin riyazi prinsipləri),

        - Pascal, Blaise. Pensees. (Paskal, Blez. Düşüncələr. ),

        - Groot de və ya, Grotius de Qrot, Hugo. De jure belli ac pads. (Qrotsi, Huqo. Müharibə və sülh hüququ haqqında),

        - Spinoza, Benedictus. Tractatus brevis de Deo et homine ejusque felicitate. (Spinoza, Benedict. Tanrı, insan və onun xoşbəxtliyi haqqında qısa),

         - Spinoza, Benedictus. Tractatus de intellectus emendatione. (Spinoza, Benedict. Zəkanın mükəmməlləşdirilməsi haqqında traktat),

1670 - Spinoza, Benedictus. Tractatus theologico-politicus. (Spinoza, Benedict. Teoloji-siyasi traktatını),

         - Spinoza, Benedictus. Tractatus politicus. (Spinoza, Benedict. Siyasi traktat),

         - Spinoza, Benedictus. Ethica ordine geometrico demonstrata. (Spinoza, Benedict. Etika və ya Həndəsi qaydada sübut olunmuş Etika),

1689 - Locke John. An Essay Concerning Human Understanding (Con Lokk. İnsani zəka haqqında esse),

1690 - Locke John. Two Treatises of Civil Goverment (Con Lokk. İdarəetmə haqqında iki traktat),

         - Locke John. An Essay Concerning Toleration (Con Lokk. Dini dözümlülük haqqında esse),

         - Locke John. Some Thoughts Concerning Education (Con Lokk. Tərbiyə haqqında düşüncələr),

         - Locke John. The Reasonableness of Christianity (Con Lokk. Xristianlığın zəkayayatımlılığı),

1703 - Leibniz Gottfried Wilhelm von. Nouveaux essais Ientendement humain (Qotfrid Vilhelm Leybnits. İnsani zəka haqqında yeni esse),

1710 - Berkeley, George. Treatise on the Principles of Human Knowledge (Corc Berkli. İnsani biliyin prinsipləri haqqında traktat),

1710 - Leibniz, Gottfried Wilhelm von. Essais de Theodicee (Qotfrid Vilhelm Leybnits. Teodisiya),

1713 - Berkeley, George. Three Dialogues between Hylas and Philonous (Corc Berkli. Hilas və Filonus arasında üç söhbət),

1714 - Leibniz, Gottfried Wilhelm von. Monadologie (Qotfrid Vilhelm Leybnits. Monadologiya),

1717 -1797 – Vaqif. Lirika

1739 - Hume, David. A Treatise of Human Nature. (David Hyum. İnsan təbiəti haqqında traktat),

1741  - Hume, David. Essays Moral and Political. (David Hyum. Esse),

          - Hume, David. Enquiry Concerning Human Understanding. (David Hyum, İnsan idrakı haqqında tədqiqat),

1750 - Rousseau, Jean-Jacques. Discours sur les science et les arts. (Russo, Jan Jak. Elmlər və sənətlər haqqında mühakimələr),

1755 - Rousseau, Jean-Jacques. Discours sur I¢origine et les fondements de I¢inegalite parmi les hommes. (Russo, Jan Jak. İnsanlar arasında bərabərsizliyin mənşəyi və əsasları haqqında mühakimələr),

1759 - Smith, Adam. Theory of Moral Sentiments. (Adam Smit. Əxlaqi Duyğular nəzəriyyəsi),

1762 - Rousseau, Jean-Jacques. Du contract social. (Jan Jak Russo. İctimai müqavilə və ya Siyasi hüququn prinsipləri haqqında),

1762 - Rousseau, Jean-Jacques. Emile ou de I¢education. (Russo, Jan Jak. Emil və ya Tərbiyə haqqında),.

1774 - Herder, Johann Gottfried. Auch eine Philosophic der Geschichte zur Bildung der Menschheit. (İoqann Qotfrid Herder. Bəşəriyyətin daha bir tarix fəlsəfəsi),

 1776- Smith, Adam. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations,

1781 - Kant, Immanuel. Kritik der reinen Vernunft. (İmmanuil Kant. Xalis zəkanın tənqidi),

1782 - Rousseau, Jean-Jacques. Confessions. (Jan Jak Russo. Etiraf. ),

1785 - Kant, Immanuel. Grundlegung zur Metaphysik der Sitten. (İmmanuil Kant. Əxlaqın metafizikasının əsasları),

1788 - Kant, Immanuel. Kritik der praktischen Vernunft. (İmmanuil Kant. Praktik zəkanın tənqidi),.

1790 - Kant, Immanuel. Kritik der Urteilskraft. (İmmanuil Kant. Mühakimə qabiliyyətinin tənqidi),

1790 - Burke, Edmund. Reflections on the Revolution in France. (Edmund Börk. Fransada inqilab haqqında düşüncələr),

1791 - Herder, Johann Gottfried. Ideen zur Philosophic der Geschichte der Menschheit. (İoqann Qotfrid Herder. Bəşəriyyət tarixinin fəlsəfəsinə dair ideyalar),

1795 - Kant, Immanuel. Zum ewigen Frieden. (Kant, İmmanuil. Əbədi sülhə dair),

1793-1797 - Herder, Johann Gottfried. Briefe zur Beforderung der Humanifot. (İoqann Qotfrid Herder. Humanizmin həvəsləndirilməsi üçün məktublar),

1807 - Hegel, Georg Wilhelm Friedrich. Phanomenologie des Geistes. (Georq Vilhelm Fridrix Hegel. Ruhun fenomenologiyası),

1812-1816 - Hegel, Georg Wilhelm Friedrich. Wissenschaft der Logik. (Georq Vilhelm Fridrix Hegel. Məntiq elmi. ),

1821 - Hegel, Georg Wilhelm Friedrich. Grundlinien der Philosophie des Rechts. (Georq Vilhelm Fridrix Hegel. Hüququn fəlsəfəsi),,

1830-42 - Comte, Auguste. Cours de philosophie positive. (Kont, Ögüst. Müsbət fəlsəfə kursunda),

1835-1840  - Tocqueville, Alexis de. De la Democratic en Amerique. (Aleksis Tokvil. Demokratiya Amerikada),

1844-45 - Marx, Karl. Okonomisch-Philosophische Manuskripte. (Karl Marks. İqtisadi-fəlsəfi əlyazmalar),

1845-46 - Marx, Karl und Engels Friedrich. Die Deutsche Ideologie. (Karl Marks və Fridrix Engels. Alman ideologiyası),

1848.  - Marx, Karl und Engels Friedrich. Die Kommunistische Manifest. (Karl Marks və Fridrix Engels. Kommunist manifestini),

1848 - Mill, John Stuart. Principles of Political Economy. (Con Styuart Mill. Siyasi iqtisadın əsasları),

         - Kierkegaard, Seren. Enten-Eller. (Seren Kierkeqor və ya Kirkeqor və ya Kirkeqard. Ya – ya da),

         - Kierkegaard, Seren. Frygt og Baeven. (Kierkeqor. Qorxu və titrəmə),

         - Kierkegaard, Seren. Begrebet Angst. (Kierkeqor. Anlayışçılıq-ha),

1849 - Kierkegaard, Seren. Sygdommen til Deden. (Kierkeqor. Ölümə aparan xəstəlik),

         – Zakir. Satira

1853 – Tiflisdə M.F.Axundovun komediyaları çap olunur

1855 - Kierkegaard, Seren. Ojeblikket. (Kierkeqor. Nöqteyi-nəzər),

         - Kierkegaard, Seren. Philosophiske Smuler. (Kierkeqor. Fəlsəfi qırıntılar),

         - Kierkegaard, Seren. Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift. (Kierkeqor. Tamamlayıcı qeyri-elmi sözardı),

1859 - Marx, Karl. Grundrisse der Kritik der Politischen Okonomie. (Karl Marks. Siyasi iqtisadın tənqidinə giriş),

1859 - Darwin Charles. On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life. (Çarlz Darvin. Təbii seçmə yolu ilə növlərin mənşəyi və ya həyat uğrunda mübarizədə münasib irqlərin saxlanması),

1859 - Mill, John Stuart. On Liberty. (Con Styuart Mill. Azadlıq haqqında),

1863 - Mill, John Stuart. Utilitarianism. (Con Styuart Mill. Utilitarianizm),

1867 - Marx, Karl. Das Kapital. (Karl Marks. Kapital),.

1869 - Mill, John Stuart. The Subjection of Women. (Con Styuart Mill. Qadının asılılığı),

1871 - Darwin Charles. The Descent of Man and Selection in Relation to Sex. (Çarlz Darvin. İnsanın mənşəyi və cinsi seçim),

1872 - Darwin Charles. The Expression of Emotions in Man and Animals. (Çarlz Darvin. İnsanda və heyvanda emosiyaların ifadə olunması),

1872 - Nietzsche, Friedrich. Die Geburt tier Tragodie aus dem Geiste der Musik. (Friedrich Nitşe. Faciənin musiqinin ruhundan doğulması),

1878 - Nietzsche, Friedrich. Menschliches, Allzumenschliches. (Friedrich Nitşe. İnsani, həddindən artıq insani),.

1881 - Nietzsche, Friedrich. Morgenrdte: Gedanken uber die moralischen Vorurteile. (Friedrich Nitşe. Səhər şəfəqi: əxlaqi gümanlar barədə fikirlər),.

1882 - Nietzsche, Friedrich. Diefroliche Wissenschaft. (Friedrich Nitşe. Şən elm),.

1886 - Nietzsche, Friedrich. Also sprach Zarathustra. (Friedrich Nitşe. Zərdüşt belə demiş),.

1886 - Nietzsche, Friedrich. Jenseits von GutundBose. (Friedrich Nitşe. Xeyrin və şərin digər tərəfində),

         -  Aşıq Ələsgər. Dastanlar və rəvayətlər.

1896 - Nəcəf bəy Vəzirov. Müsibəti Fəxrəıddin.

1896 - Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev. Dağılan tifaq.

1887  - Tönnis Ferdinand. Gemeinschqft und Gesellschaft. (Ferdinand Tonnies. İcma və cəmiyyət),

1887 - Nietzsche, Friedrich. Zur Genealogie der Moral. (Friedrich Nitşe. Əxlaqın genealogiyasına dair),

         - Nietzsche, Friedrich. Der Wille zur Macht. (Friedrich Nitşe. Hakimiyyətə can atan iradə),

1890 - Simmel, Georg. Uber die soziale Differenzierung. (Zimmel, Georq. Sosial differensiasiya haqqında),

1893 - Durkheim, Emile. De la division du travail social. (Dürkheym, Emil. İctimai əməyin bölgüsü haqqında),

1895 - Durkheim, Emile. Les Regies de la methode sociologique. (Sosiologiyanın metodu),

 1897- Durkheim, Emile. Le Suicide. (İntihar),

1899 – Nəriman Nərimanov. Nadir şah.

1899 - Freud, Sigmund. Die Traumdeutung. (Ziqmund Freyd. Yuxugörmələrin şərhi),.

1900 - Simmel, Georg. Philosophic des Geldes. (Pulun fəlsəfəsi),

1902 - Simmel, Georg. Die GroBstadte und das Geistesleben. (İri şəhərlər və mənəvi həyat),

1908 - Simmel, Georg. Soziologie. (Sosiologiya),

1908 - Simmel, Georg. Der Begriffund die Tragodie der Kultur. (Mədəniyyətin anlayışı və faciəsi),

1908 - Simmel, Georg. Die Gesellschaft zu zweien. (İki nəfərin cəmiyyəti),

1909 – Cəlil Məmmədquluzadə. Ölülər

1912 - Durkheim, Emile. Les Formes elementaires de la vie religieuse. (Dini həyatın elementar formaları),

1915-1917.  - Freud, Sigmund. Vorlesungen zur Einfuhrung in die Psychoanalyse. (Ziqmund Freyd. Psixoanalizə giriş üzrə mühazirələr),

1920 - Freud, Sigmund. Jenseits des Lustprinzips. (Ziqmund Freyd. Həzz prinsipinin sərhədləri kənarında),

1921 - Weber Max. Wirtschaft und Gesellschaft. (Veber, Maks. Təsərrüfat və cəmiyyət),

1927 - Freud, Sigmund. Die Zukunf einer Illusion. (Ziqmund Freyd. Bir illüziyanın gələcəyi),.

1927 - Heidegger, Martin. Sein und Zeit (Martin Haydegger. Varlıq və zaman),

1930 - Freud, Sigmund. Das Unbehagen in der Kultur. (Ziqmund Freyd. Mədəniyyətdən narazılıq),.

1930 – Makovelski - Azərbaycan SSR-nin əməkdar elm xadimi və Lenin adına APİ-nin professoru.

1934 - Popper Karl. Logik der Forschung. (Elmi kəşfin məntiqi),

1936 - Keynes, John Maynard. The General Theory of Employment, Interest and Money. (Məşğuliyyətin, mənafenin və pulun ümumi nəzəriyyəsi),

1937 - Parsons, Talcott. The Structure of Social Action. (Parsons, Tolkott. Sosial əməllərin strukturu),

         - Hüseyn Cavid. Dram əsərləri.

         - Cəfər Cabbarlı. Dram əsərləri.

1938 – Stalin “Dialektik və tarixi materializm” haqqında

1938 – Makovelski – AQU-nun professoru

1938 – Zəkuyev namizədlik dissertasdiyasını müdafiə edir.

1939 – Heydər Hüseynov Tbilisidə „Axundovun fəlsəfi görüşləri“ mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edir.

1939 – Heydər Hüseynov Dialektik materializm haqqında.

1939–1945 – Heydər Hüseynov SSRİ EA Azərbaycan filialının direktorunun müavini.

1939 - Freud, Sigmund. Der Mann Moses und die monotheis-tische Religion. (Ziqmund Freyd. Musa və monoteizm),.

1941 - Mehbalı Qasımov müharıbəyə yola salınır.

1943 - Sartre, Jean-Paul. L etre et le neant. (Sartr. Varlıq və heç nə),

1945 - Popper Karl. The Open Society and Its Enemies. (Karl Popper. Açıq cəmiyyət və onun düşmənləri),

1946 - Sartre, Jean-Paul. L Existen-tialisme et la humanisme (Sartre Ekzistensializm - humanizmdir),

1949  - Ryle G. . The Concept of Mind,

1951 - Parsons, Talcott. Towards a General Theory of Action. (Parsons, Tolkott. Əməlin ümumi nəzəriyyəsinə dair),

1951 - Arendt, Hannah. The Origins of Totalitarianism (Hanna Arend və ya Arendt Totalitarizmin mənbələri. ),

1957 - Popper, Karl. The Poverty of Historicism. (Historisizmin yoxsulluğu),

         -  Səməd Vurğun. Həyat fəlsəfəsi.

1957-1967 – İsmayıl Şıxlı. Dəli Kür.

1958 - Arendt, Hannah. The Human Condition (Vita activa) (Hanna Arend və ya Arendt. İnsani şərt). Chicago,

1959 - Strawson P. . Individuals, - New York,

1960 - Hampshire S. . Thought and Action. - London,;

1960 - Sartre, Jean-Paul. Critique de la raison dialectique. (Sartr, Jan-Pol Dialektik zəkanın tənqidi),

1960 - Gadamer, Hans-Georg. Wahrheit und Methode (Hans-Georg Qadamer. Həqiqət və metod),

1961 – Azərbaycan Dövlət  Universitetinin Etika və estetika kafedrası təşkil edilir.

1962 - Austin, John. How to Do Things with Words. - Oxford,.

1963 - Arendt, Hannah. On Revolution(Hanna Arend. İnqilaba dair). New York,

1966 - Foucault, Michel. Les Mots et les choses: une archeologie des sciences humaines. (Mişel Fuko. Sözlər və şeylər),

1866 – Ziyaddin Göyüçov. Əxlaqi sərvətlər.

1968 – Həsən Abdullayev, Vahid Kərimov. Fizikadan fəlsəfi söhbətlət.

1869 – Ziyaddin Göyüçov. Həzz və iztirab.

1969 - Searle John. Speech Acts (Con Sörl. Nitq Aktları). - Cambridge,.

1971 – Maarif Əkbərov. Riyaziyyat və fəlsəfə.

1971 - Rawls, John. A Theory of Justice (Con Rolz. Ədalət nəzəriyyəsi),

1883 – Ziyaddin Göyüçov. Fəzilət və qəbahət.

1974 – Bəxtiyar Vahabzadə. Muğam.

1976 – Asif Əfəndiyev. Müdriklik səlahiyyəti.

1976 – Bəxtiyar Vahabzadə. Sənətkar və zaman.

1976-1978 – İlyas Əfəndiyev. Sarıköynəklə Valehin nağılı.

1878 – Ziyaddin Göyüçov. Daxilə pəncərə.

1979 - Rorty, Richard. Philosophy and the Mirror of Nature. (Riçard Rorti. Fəlsəfə və təbiətin güzgüsü)

1883 – Ziyaddin Göyüçov. Səadət düşüncəsi.

1984 – Azad Mirzəcanzadə. Yaradıcılıq hağğında düşüncə.

1987  - Habermas Jürgen. The Philosophical Discourse of Modernity. (Yürgen Habermas. Müasirlik haqqında fəlsəfi mühakimə), London,

1987 - Habermas Jürgen. Theory of Communicative Acts. (Yürgen Habermas. Kommunikativ Aktlar Nəzəriyyəsi), Boston,

1988 – İsa Hüseynov. İdeal.

1988 – Asif Əfəndiyev. İnam və şübhə.

1989 - Habermas Jürgen. The Structural Transformation of the Public Sphere. (Yürgen Habermas. İctimai Sferanın Struktural Transformasiyası), Cambridge

1991 – Əlisa Nicat. Dünya fəlsəfi irsindən yarpaqlar.

1992 - Benhabib, Seyla. Situating the Self: Gender, Community and Postmodernism in Contemporary Ethics (Şiyla Benhabib. Müasir etikada cins, icma və postmodernizm). - New York

         -  Məmməd Araz. Ayağa dur, Azərbaycan, səninləyəm.